ΕΑΝ ΑΥΤΟ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ

στις

Το βιβλίο ‘Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος’ του εβραϊκής καταγωγής, Ιταλού, συγγραφέα Πρίμο Λέβι (Primo Levi, Τορίνο 1919-1987) είναι ένα από τα σπουδαιότερα κείμενα του εικοστού αιώνα, μια σημαντική μαρτυρία ενός ανθρώπου που επέζησε των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και ταυτόχρονα μια ιστορική, φιλοσοφική και κοινωνιολογική μελέτη για τα όρια της ανθρωπιάς.

Ο Πρίμο Λέβι ήταν 24 ετών το φθινόπωρο του 1943 όταν συνελήφθη μαζί με άλλα μέλη του ιταλικού κινήματος αντίστασης. Αποφεύγοντας να ορίσει την πολιτική του δραστηριότητα – κάτι που θα είχε ως συνέπεια τον βέβαιο θάνατό του –  προτίμησε να δηλώσει την ιδιότητά του ως ‘Ιταλός πολίτης εβραϊκής φυλής’. Ως Εβραίος λοιπόν, στάλθηκε αρχικά σε ένα στρατόπεδο κράτησης στο Φόσολι, και δύο μήνες αργότερα μεταφέρθηκε με άλλους Εβραίους στο Μόνοβιτς, κοντά στο Άουσβιτς στην άνω Σιλεσία.

Το βιβλίο ‘Εάν αυτό είναι άνθρωπος’  το έγραψε αμέσως μετά την απελευθέρωση και την επιστροφή του στο Τορίνο, τον Οκτώβριο του 1945, και όπως αναφέρει ‘Έγραψα το βιβλίο μόλις επέστρεψα, μέσα σε λίγους μήνες γιατί οι αναμνήσεις με βασάνιζαν. […] Η ιδέα για να το γράψω γεννήθηκε μέσα στο στρατόπεδο. Η ανάγκη να διηγηθούμε στους «άλλους», να κάνουμε τους «άλλους» συμμέτοχους της εμπειρίας μας, απέκτησε για μας, πριν και μετά την απελευθέρωση, το χαρακτήρα μιάς βίαιης και επιτακτικής παρόρμησης ίσης σπουδαιότητας με τις υλικές μας ανάγκες. Έγραψα το βιβλίο για να ικανοποιήσω αυτή την ανάγκη της ψυχής· για να απελευθερωθώ’.

Η αφήγηση ακολουθεί με χρονολογική σειρά τα κρίσιμα στάδια της εμπειρίας του συγγραφέα στο στρατόπεδο,  σε 17 κεφάλαια που δεν υπαγορεύτηκαν από μια λογική διαδοχή αλλά μάλλον από μια ‘επείγουσα ανάγκη‘. Η αφήγηση έχει αποσπασματικό χαρακτήρα και η ιστορία συντίθεται στο μυαλό του αναγνώστη από θραύσματα σχολίων και σκέψεων του συγγραφέα καθώς και από ερμηνείες περιστατικών. Ο Πρίμο Λέβι μιλά για την σταδιακή απώλεια της ανθρωπιάς μέσα στο στρατόπεδο, για ανθρώπους συγκεκριμένους που τους αναφέρει με το όνομά τους, προσπαθώντας έτσι να αναβιώσει τη φωνή και το πνεύμα όλων εκείνων στους οποίους ο θάνατος είχε αφαιρέσει τη δυνατότητα να αφηγηθούν τις βαρβαρότητες που υπέστησαν.

Κεντρικός χαρακτήρας της εξιστόρησης ο ίδιος ο Λέβι, ένας από τα ανθρώπινα θύματα  της  διαδικασίας σωματικής, ψυχικής και ηθικής εκμηδένισης στην οποία οδηγούσαν οι τακτικές των Ναζί, ο οποίος στερήθηκε, μαζί με εκατομμύρια άλλους, την αξιοπρέπεια και την ταυτότητά του, μια ταυτότητα που περιορίστηκε σε έναν απλό αριθμό: 174 517. Το όνομα ενός γυμνού και κρύου σώματος, τσακισμένου από τα βάσανα της πείνας και της δίψας, που έδινε έναν ανελέητο αγώνα επιβίωσης σε ένα ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ο Λέβι υπογραμμίζει πώς σε ένα πλαίσιο τέτοιας σκληρότητας κάθε κρατούμενος είναι άγρια ​​μόνος και βλέπει τις αρχές της συνύπαρξης αλλά και τους ηθικούς κανόνες να διαλύονται.

Ο Λέβι επικεντρώνεται στην άγρια ​​παραβίαση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας από τους Ναζί καθώς και στο τερατώδες σύστημα καταπίεσης του Λάγκερ (στρατοπέδου), το οποίο συχνά παραλληλίζει με την Κόλαση του Δάντη.  Το στρατόπεδο εμφανίζεται ως ένα τερατώδες ανθρωπολογικό πείραμα στο οποίο η ανθρώπινη φύση χάνει τις ρίζες της και οδηγείται σε μια αφύσικη σκληρότητα. Χαρακτηριστικός είναι και ο παραλογισμός που διακρίνει την βασισμένη στη φυλετική προκατάληψη ιεραρχία του στρατοπέδου και στην οποία οι Εβραίοι ήταν οι τελευταίοι μετά τους εγκληματίες και τους πολιτικούς κρατούμενους. Ο Λέβι με μεθοδικό, τεκμηριωμένο τρόπο, αποτυπώνει  όχι μόνο την οργάνωση του στρατοπέδου αλλά και τη λειτουργία του, τη ζωή που συνεχίζεται εκεί παρόλο που ο θάνατος είναι παντού παρών.

Εν μέσω αυτής της βαρβαρότητας ο άνθρωπος εκμηδενισμένος, χωρίς αξιοπρέπεια και μεταμορφωμένος σε αντικείμενο δεν είχε άλλο τρόπο να αντισταθεί παρά μόνο μέσω της πρακτικής της εσωτερικής αντίστασης. Αυτό είναι το μάθημα που πήρε ο Λέβι από τον Στάινλάουφ, ένα λοχία του αυστροουγγρικού στρατού ‘Ακριβώς επειδή το Λάγκερ είναι ένας τεράστιος μηχανισμός που έχει σκοπό να μας αποκτηνώσει, εμείς πρέπει ν’ αντισταθούμε· και  σε αυτό εδώ το Λάγκερ μπορεί κανείς να επιβιώσει, αλλά γι’ αυτό θα πρέπει διαρκώς να επιθυμούμε να επιβιώσουμε, για να διηγηθούμε μετά, για να μεταδώσουμε τη μαρτυρία μας · και για να ζήσουμε είναι απαραίτητο να προσπαθήσουμε να σώσουμε τουλάχιστον το σκελετό, τη βάση του πολιτισμού. Ναι, είμαστε σκλάβοι, στερημένοι κάθε δικαίωμα, εκτεθειμένοι σε κάθε προσβολή, αντιμετωπίζουμε βέβαιο θάνατο, αλλά μας έχει απομείνει ένα δικαίωμα και πρέπει να το υπερασπιστούμε με σθένος, γιατί είναι το τελευταίο: το δικαίωμα ν’ αρνηθούμε τη συγκατάθεσή μας.’

Το βιβλίο είναι σύντομο, αλλά πυκνό και γεμάτο περιστατικά στα οποία πρωταγωνιστούν η πείνα, το κρύο, ο φόβος, η κούραση, η αρρώστια ο θάνατος, η ταπείνωση, η σωματική και ηθική δυστυχία. Ο Λέβι  δεν καταδικάζει, δεν κρίνει, αλλά αφηγείται και αναλύει την ανθρώπινη συμπεριφορά, τόσο αυτή των Γερμανών όσο και αυτή κάποιων κρατουμένων που αφέθηκαν να κυριαρχηθούν από το ένστικτο της επιβίωσης, καταστέλλοντας κάθε ανθρώπινη λάμψη αξιοπρέπειας, αλληλεγγύης ή ενσυναίσθησης. Ο αδίστακτος νόμος της επιβίωσης επιτρέπει μόνο σε όσους είναι αρκετά πονηροί να αποφύγουν την πειθαρχία του στρατοπέδου, ακόμη και σε βάρος των πιο αδύναμων συντρόφων τους. Οι ίδιοι οι κρατούμενοι από θύματα γίνονται βασανιστές και για να επιβιώσουν καταφεύγουν στην κακία και τη βία εναντίον άλλων κρατουμένων· μια συμπεριφορά που υποθάλπεται από τους Ναζί προκειμένου να εξασφαλίσουν τον έλεγχο του στρατοπέδου και να αποτρέψουν εξεγέρσεις. 

Υπάρχουν διάφοροι χαρακτήρες στην αφήγηση, των οποίων οι συμπεριφορές έμειναν αγκυρωμένες στη μνήμη του Λέβι και τις οποίες επισημαίνει αρνητικά, αλλά δύο παραδείγματα αποτελούν τη βάση για την κρίση του. Ο πρώτος είναι ένας Γερμανός αξιωματικός, ο Δρ. Πάνβιτς στο γραφείο του οποίου πηγαίνει ο Λέβι για να εξεταστεί προκειμένου να εργαστεί σ’ ένα χημικό εργαστήριο. Ο Πάνβιτς κάθεται στο γραφείο του και διαβάζει προσηλωμένος τα χαρτιά στο γραφείο του. Όταν τελειώνει, σηκώνει τα μάτια του και κοιτάζει τον Λέβι που στέκεται μπροστά του. Από εκείνη την ημέρα σκέφτηκα πολλές φορές και με πολλούς τρόπους τον Ντόκτορ Πάνβιτς. […] Γιατί εκείνο το βλέμμα δεν ανταλλάχτηκε ανάμεσα σε δυό ανθρώπους·  εάν μπορούσα να εξηγήσω σε βάθος τη φύση αυτού του βλέμματος, που αντάλλαξαν σαν μέσα απ’ το γυάλινο χώρισμα ενός ενυδρείου δύο υπάρξεις που κατοικούν σε διαφορετικούς κόσμους, θα μπορούσα ίσως και να εξηγήσω την ουσία της παραφροσύνης του Γ’ Ράιχ./ Όλα όσα λέγαμε και σκεφτόμασταν για τους Γερμανούς ενσαρκώθηκαν εκείνη τη στιγμή. Ο νους που καθοδηγούσε αυτά τα γαλάζια μάτια και τα περιποιημένα χέρια έλεγε : «Αυτό το κάτι, απέναντί μου, ανήκει σ’ ένα είδος που χωρίς αμφιβολία πρέπει να εξαλειφθεί. Και στην προκειμένη περίπτωση πρέπει να βεβαωθούμε εάν περιέχει κάποιο χρήσιμο στοιχείο.»’ Ο δεύτερος είναι ο Άλεξ, ο Κάπο του Κομμάντο Χημείας, ο οποίος έρχεται για να συνοδεύσει  τον Λέβι πίσω στο στρατόπεδο μετά την εξέτασή του από τον δρ. Πάνβιτς. Στη διαδρομή ο Άλεξ πιάνει τον ιμάντα ενός βαρούλκου που του έφραζε το δρόμο και λερώνει το χέρι του από το γλοιώδες γράσο, χωρίς μίσος, χωρίς κοροϊδία, ο Άλεξ τρίβει το χέρι του στην πλάτη μου, και από τις δύο πλευρές για να το καθαρίσει, και θα εκπλησσόταν ο αθώος, κτηνώδης Άλεξ, εάν κάποιος του έλεγε ότι εγώ σήμερα, από αυτή του την πράξη τον κρίνω, αυτόν και τον Πάνβιτς και το πλήθος των ομοίων τους, σπουδαίους και τιποτένιους, στο Άουσβιτς και παντού.’

Από τις ιστορίες που αφηγείται ο Λέβι όμως δεν λείπουν κι  εκείνες που αφορούν σε  ανθρώπους που κατάφεραν να διασώσουν την ανθρωπιά τους βοηθώντας τους άλλους χωρίς να υπολογίζουν σε κάποιο αντάλλαγμα. Ένας τέτοιος είναι ο Λορέντσο, ένας πολιτικός κρατούμενος που διακινδύνευε και έδινε στον Λέβι (και σε άλλους κρατούμενους) φαγητό, χωρίς να περιμένει κάτι σε ανταπόδοση. Ο Λέβι πιστώνει στον Λορέντσο ότι τον κράτησε στη ζωή καθώς και ότι του υπενθύμισε ότι υπήρχε ένας κόσμος όπου αυτός και οι άλλοι θα μπορούσαν να είναι άνθρωποι.

‘Εάν μπορεί να έχει κάποιο νόημα να προσδιορίσω τις αιτίες για τις οποίες η ζωή μου, ανάμεσα σε τόσες άλλες ισάξιες, άντεξε στη δοκιμασία, νομίζω ότι στον Λορέντσο οφείλω το ότι σήμερα είμαι ζωντανός· όχι τόσο πολύ για την υλική του βοήθεια αλλά γιατί σταθερά μου υπενθύμιζε με την παρουσία του, με τον ήρεμο και απλό τρόπο της καλοσύνης του ότι εξακολουθούσε να υπάρχει ένας κόσμος δικαιοσύνης έξω απ΄ τον δικό μας, ότι υπήρχε κάτι και κάποιος αληθινός και ακέραιος, κάποιος που δεν έχει διαφθαρεί και αποκτηνωθεί, κάποιος ξένος προς το μίσος και τον τρόμο, κάτι που δύσκολα μπορεί να οριστεί , σαν μια ξεχασμένη δυνατότητα του καλού, που άξιζε να την κρατήσουμε ζωντανή.

Τα πρόσωπα αυτής της ιστορίας δεν είναι άνθρωποι. Η ανθρώπινη υπόστασή τους θάφτηκε ή αυτοί οι ίδιοι την έθαψαν κάτω από το βάρος της προσβολής που δέχτηκαν ή έστρεψαν στους άλλους. Οι Ες Ες, μοχθηροί και ανόητοι, οι Κάπο, οι πολιτικοί, οι ποινικοί, οι προνομιούχοι, μικροί και μεγάλοι, οι Haftlinge, απαθείς σκλάβοι, όλες οι βαθμίδες της παρανοϊκής ιεραρχίας που επέβαλαν οι Γερμανοί, παράδοξα ενωμένες έπλεκαν μέσα μας τη σκοτεινή απελπισία.

Αλλά ο Λορέντσο ήταν άνθρωπος· άνθρωπος ακέραιος και αμόλυντος που δεν ανήκε σ’ αυτόν τον κόσμο της άρνησης. Χάρη στον Λορέντσο δεν ξέχασα ότι κι εγώ είμαι ένας άνθρωπος.’

Ιδιαίτερα συγκινητική είναι και η ιστορία ενός κρατούμενου τον οποίο οι Ναζί ετοιμάζονται να απαγχονίσουν και μάλιστα υποχρεώνουν τους συντρόφους του να παρακολουθήσουν τον απαγχονισμό για να παραδειγματιστούν.  Ο καταδικασμένος άνδρας φωνάζει, ‘Σύντροφοι, είμαι ο τελευταίος’, μια αναφορά στο ότι ήταν ο τελευταίος άνθρωπος που θα εκτελούσαν οι Ναζί πριν την επικείμενη απελευθέρωση του στρατοπέδου από τους Ρώσους. Ο Λέβι και ο φίλος του ο Αλμπέρτο, μπροστά στη γενναιότητα που επέδειξε εκείνος ο άντρας, ​​δεν μπορούν να κοιτάξουν ο ένας τον άλλον στα μάτια εκείνο το βράδυ μετά τον απαγχονισμό, ντροπιασμένοι για τα κόλπα που είχαν επινοήσει για να εξοικονομούν λίγο περισσότερο φαγητό.  

Primo Levi

Είναι σχεδόν σοκαριστικό για τον αναγνώστη να παρατηρεί πόσο λίγος θυμός αναδύεται από τις σελίδες αυτού του βιβλίου προς τους βασανιστές και πόσο σπουδαίος είναι ο Λέβι που  κοιτάζει καθαρά τη συμπεριφορά τόσο των συντρόφων του όσο και τη δική του, τη στιγμή που υποτάσσονται στο φόβο και τη στέρηση. Παρατηρεί το πόσο μακριά μπορεί να φτάσει η κακία ενός ανθρώπου για να κερδίσει έστω και μια ελάχιστη, σχεδόν ανύπαρκτη βελτίωση στις συνθήκες της ζωής του. Ο αγώνας για την επιβίωση στο Λάγκερ είναι χωρίς άφεση, οι προνομιούχοι τυραννούν τους πιο άτυχους ενώ  η κλοπή και το ψέμα γίνονται συνήθης πρακτική. 

Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου ο Λέβι αναφέρεται στο χρονικό διάστημα  από τη φυγή των Γερμανών από το στρατόπεδο και στο τρόπο που οι λίγοι επιζώντες κατάφεραν να επιβιώσουν μέχρι την άφιξη των Ρωσικών στρατευμάτων. 

Το βιβλίο του Πρίμο Λέβι κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΑΓΡΑ σε προσεγμένη μετάφραση της Χαράς Σαρλικιώτη. Στο Παράρτημα του βιβλίου υπάρχουν:

  • Το Επίμετρο της σχολικής έκδοσης στο οποίο ο συγγραφέας απαντά σε ερωτήσεις μαθητών
  • Συνέντευξη του Πρίμο Λέβι στον Φίλιπ Ροθ
  • Κείμενο του Πρίμο Λέβι με τίτλο ‘Η μαύρη τρύπα του Άουσβιτς’
  • Κείμενο του Κλαούντιο Μάγκρις με τίτλο ‘Έπος και Μυθιστόρημα στον Primo Levi’

Tο βιβλίο ‘Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος’ απαιτεί προσεκτική ανάγνωση και σίγουρα όχι μόνο μία. Η ιστορία του Πρίμο Λέβι εκπληρώνει το σκοπό της να συντηρήσει τη μνήμη των συνθηκών κάτω από τις οποίες συντελέστηκε το μεγαλύτερο έγκλημα του εικοστού αιώνα και να χαράξει στην ψυχή του αναγνώστη δύο σημαντικές λέξεις: Ποτέ πια!

Το βιβλίο του Πρίμο Λέβι ‘Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος’ συζητήθηκε στη Λέσχη Ανάγνωσης Passe Partout Reading στη συνάντηση του Φεβρουαρίου 2022 . Αρκετές από τις θέσεις του πιο πάνω κειμένου εκφράστηκαν από τα μέλη της Λέσχης.

Ένα Σχόλιο Προσθέστε το δικό σας

Γράψτε απάντηση στο argyris446 Ακύρωση απάντησης

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.