Με τη γνωστή εναρκτήρια πρόταση «Ένα πρωί ο Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε στο κρεββάτι του μετά από ανήσυχα όνειρα μεταμορφωμένος σε ένα τερατώδες έντομο», η Μεταμόρφωση, το πιο διάσημο και ίσως το πιο πολυδιαβασμένο από τα έργα του Φραντς Κάφκα (Franz Kafka‎‎, 3 Ιουλίου 1883 – 3 Ιουνίου 1924), εισάγει τον αναγνώστη σε έναν κόσμο όπου το αδύνατο γίνεται αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα. Η δύναμη της περιγραφής του πιο διάσημου ξυπνήματος στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας είναι καθηλωτική όχι όμως για την ίδια τη μεταμόρφωση, αλλά λόγω της παγερής ηρεμίας της αφήγησης που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με το γκροτέσκο γεγονός που περιγράφει.

Ο θρυλικός ήρωας του Κάφκα, ο  Γκρέγκορ Σάμσα, δεν εμφανίζεται σοκαρισμένος για τη μετάλλαξη που έχει υποστεί, αλλά κυριευμένος από άγχος για την αργοπορία στη δουλειά του και ανήσυχος για το πώς θα συνεχίσει να συντηρεί την οικογένειά του και να αποπληρώνει τα χρέη του πατέρα του εάν αυτό επιφέρει την απόλυσή του. Η άφιξη του προϊσταμένου του στο σπίτι επιτείνει αυτή την πίεση. Όταν μετά από αρκετά επίπονες προσπάθειες καταφέρνει να ανοίξει τελικά την πόρτα του δωματίου του, η νέα του όψη προκαλεί στους γονείς και τον προϊστάμενό του σοκ και τρόμο, με τον προϊστάμενο να τρέπεται σε φυγή, τη μητέρα του να καταρρέει και τον πατέρα του να τον σπρώχνει βίαια πίσω στο δωμάτιό του. Ούτε ο Γκρέγκορ αλλά ούτε η οικογένειά του αναρωτιούνται ποτέ για το γιατί ή το πώς αυτής της αλλαγής. Η αποδοχή του παραλόγου είναι άμεση και αδιαμφισβήτητη.

Η ξαφνική σωματική μεταμόρφωση του Γκρέγκορ διαταράσσει την ισορροπία μέσα στο σπίτι. Αρχικά, η οικογένειά του βρίσκεται παγιδευμένη ανάμεσα στον φόβο και τη συμπόνια. Η αδερφή του, η Γκρέτε, του φέρνει αρχικά λίγο φαγητό, αλλά τελικά κουράζεται από αυτό το έργο. Ο πατέρας του γίνεται ολοένα και πιο σκληρός και η μητέρα του, δεν καταφέρνει να πλησιάσει τον γιο της. Το έγκλημα του Γκρέγκορ παραμένει άγνωστο, το δωμάτιο του γίνεται η φυλακή του, κι όμως εκείνος υφίσταται την τιμωρία του αδιαμαρτύρητα.

Στο σύμπαν του Κάφκα, η εργασία δεν είναι απλώς μια δραστηριότητα, αλλά ο κεντρικός άξονας γύρω από τον οποίο συρρικνώνεται η ανθρώπινη ταυτότητα. Γνωρίζοντας ότι δεν θα μπορούσε να ζήσει από τα λογοτεχνικά του έργα εγκατέλειψε τις σπουδές του στη χημεία και επικεντρώθηκε στις σπουδές του στην νομική, τόσο από την πίεση του πατέρα του όσο και γιατί πίστευε ότι αυτό το επάγγελμα θα του έδινε περισσότερο χρόνο να ασχοληθεί με τη συγγραφή και το διάβασμα. Εγκλωβισμένος σε μια μάταιη δουλειά γραφείου και με την απόρριψη του αυταρχικού πατέρα του που θεωρούσε το γράψιμο χάσιμο χρόνου, η Μεταμόρφωση αποτελεί την πιο καθαρή αποτύπωση των συναισθημάτων ενοχής που αισθανόταν ο Κάφκα απέναντι στην οικογένειά του και της πίεσης να εκτελεί τις υποχρεώσεις που υπαγόρευε η επαγγελματική του θέση. Τη φάση αυτή της ζωής του αναφέρει σε επιστολές του ως μια ‘ζωή χειρισμών’. Ο Γκρέγκορ, ο ήρωας της Μεταμόρφωσης, παρουσιάζεται ως ένα άτομο απόλυτα ελεγχόμενο από τις επαγγελματικές του υποχρεώσεις, σε βαθμό που η ίδια η ανθρώπινη ταυτότητά του χάνεται μέσα στο καθήκον με τη σωματική του μεταμόρφωση να λειτουργεί ως αντικατοπτρισμός αυτού που βίωνε ήδη στην καθημερινή του ζωή.

Ακόμη και πριν την αλλαγή του, ο Γκρέγκορ ήταν συναισθηματικά αποκομμένος, χωρίς φίλους, απορροφημένος από μια ανούσια και εξοντωτική δουλειά και επικοινωνούσε με την οικογένειά του μόνο μέσω της οικονομικής στήριξης που τους πρόσφερε. Με τη μετάλλαξή  του επισημοποιεί τον αποκλεισμό του από την ανθρωπότητα, τους συναδέλφους και, κυρίως, την ίδια του την οικογένεια. Δεν πρόκειται για παθητική υποταγή, αλλά για μια μάχη επιβίωσης μέσα στο παράλογο με τον Γκρέγκορ να μην παραιτείται αμέσως αλλά  να προσπαθεί να επικοινωνήσει, να κινηθεί και να παραμείνει μέρος του κόσμου παρά την απώλεια της ανθρώπινης μορφής του.

Η πιο βαθιά μεταμόρφωση όμως στη νουβέλα του Κάφκα, δεν είναι η σωματική μετάλλαξη του Γκρέγκορ, αλλά η ηθική μεταμόρφωση της οικογένειάς του. Η οικογένεια Σάμσα αποκαλύπτεται όχι ως ένας πυρήνας αγάπης, αλλά ως ένας μηχανισμός εξουσίας και εκμετάλλευσης. Η αγάπη της οικογένειας αποδεικνύεται μια αγάπη υπό όρους, βασισμένη στην ικανότητα του Γκρέγκορ να εξυπηρετεί τις υποχρεώσεις τους και όταν αυτή η ικανότητα εκλείπει τα αισθήματά τους αλλάζουν ανενδοίαστα σε πλήρη αποξένωση και, τελικά, σε απόρριψη. Για την οικογένειά  του, ο Γκρέγκορ είχε πάψει προ πολλού να είναι γιος ή αδελφός· ήταν ο κουμπαράς που εξοφλούσε τα χρέη μιας οικογένειας που, αν και ικανή για εργασία, παρέμενε παρασιτικά εξαρτημένη από αυτόν. Τώρα με τη μεταμόρφωση του Γκρέγκορ, τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας μοιάζουν να ξυπνούν από μια μακρά χειμερία νάρκη και βιώνοντας  τη δική τους μεταμόρφωση να παίρνουν τη ζωή τους στα χέρια τους για να επιβιώσουν. Ο πατέρας ανακτά τη χαμένη του κυριαρχία με τρόπο βίαιο και θεαματικό. Από έναν άνθρωπο που προηγουμένως δεν σηκωνόταν από την πολυθρόνα του, μεταμορφώνεται σε μια αυταρχική φιγούρα με αυστηρό ύφος. Η στολή της νέας του δουλειάς απεικονίζεται ως σύμβολο της νέας του εξουσίας ενώ η άγρια επίθεσή του με τα μήλα στον Γκρέγκορ αποτελεί μια πράξη συμβολικής εξόντωσης του παλιού στυλοβάτη της οικογένειας. Η μικρή αδελφή του Γκρέγκορ, η Γκρέτε, από προστάτιδα μετατρέπεται στον κύριο εκφραστή της απόρριψης, αποκαλώντας τον αυτό και ζητώντας την εξαφάνισή του: «Αγαπητοί γονείς, αυτή η κατάσταση δεν πάει άλλο. Εσείς μπορεί να μην το καταλαβαίνετε, εγώ όμως το καταλαβαίνω πολύ καλά. Δεν θέλω να προφέρω το όνομα του αδελφού μου  μπροστά σ’ αυτό το τέρας, οπότε θα πω μονάχα το εξής: πρέπει να το ξεφορτωθούμε».

Η Γκρέτε της Μεταμόρφωσης συνδέεται με τη σχέση του Κάφκα με την αγαπημένη του αδελφή, Ότλα. Παρόλο που η Ότλα ήταν η στενότερη σύμμαχός του, υπήρξε μια στιγμή που συντάχθηκε με τους γονείς τους απαιτώντας από τον Κάφκα να αυξήσει τις ώρες εργασίας του στο γραφείο, γεγονός που θεωρείται ότι ενέπνευσε την προδοσία της Γκρέτε στο έργο.

Συνολικά, η Γκρέτε αναδεικνύεται στον πιο σκληρό φορέα της οικογενειακής εξουσίας, καθώς η προδοσία της στερεί από τον Γκρέγκορ το τελευταίο του καταφύγιο, την αποδοχή της ανθρώπινης υπόστασής του από το πρόσωπο που αγαπούσε περισσότερο.

Για το πλάσμα στο οποίο μεταμορφώνεται ο Γκρέγκορ ο Κάφκα χρησιμοποίησε τη γερμανική λέξη Ungeziefer μια  λέξη που δεν προσδιορίζει ένα είδος, αλλά μια κατάσταση. Στο γλωσσικό και θεολογικό υπόβαθρο της εποχής, σήμαινε ένα ακάθαρτο ον, ένα πλάσμα ακατάλληλο για θυσία. Έτσι  ο Γκρέγκορ, που πέρασε τη ζωή του θυσιάζοντας τις επιθυμίες του για την οικογένειά του, μεταμορφώνεται σε κάτι που η κοινωνία δεν δέχεται πλέον ούτε ως θυσία. Αντιπροσωπεύει το μίασμα, τον περιθωριοποιημένο που η κοινωνία αρνείται ακόμη και να κατονομάσει. Ο Κάφκα ήταν τόσο απόλυτος ως προς αυτή την αοριστία, που απαγόρευσε ρητά στον εκδότη του οποιαδήποτε εικονογράφηση του πλάσματος, μια απαγόρευση που στις σύγχρονες αποδόσεις του έργου έχει αγνοηθεί.

Ο επίλογος του έργου χαρακτηρίζεται από μια έντονη αντίθεση ανάμεσα στον μοναχικό, σκοτεινό θάνατο του Γκρέγκορ και την αναζωογονητική, ανοιξιάτικη βόλτα της οικογένειας που ακολουθεί. Ο Γκρέγκορ αφήνει την τελευταία του πνοή με μια συγκινητική ηθική ποιότητα. Παρά την αποτρόπαιη μορφή του,  πεθαίνει ως ο μόνος πραγματικός άνθρωπος της ιστορίας, γεμάτος ενσυναίσθηση, ενώ η οικογένειά του, χωρίς ίχνος ανθρωπιάς, αισθάνεται ευτυχής και προχωρά στη ζωή λυτρωμένη από το βάρος του. «Σκεφτόταν την οικογένειά του με τρυφερότητα κι αγάπη. Ότι έπρεπε να εξαφανιστεί, αυτό το πίστευε κι ο ίδιος, ακόμα πιο ακράδαντα κι από την αδελφή. Και κάπως έτσι απέμεινε, με το νου του άδειο και γαλήνιο, ώσπου το ρολόι του πύργου χτύπησε τρεις τα ξημερώματα. Πρόλαβε να δει απ’ το παράθυρο το πρώτο φως της αυγής, και το σκοτάδι να γίνεται μέρα. Κι ύστερα, χωρίς να το θέλει,  το κεφάλι του ακούμπησε στο πάτωμα κι από τα ρουθούνια του βγήκε αδύναμη η τελευταία του πνοή».

‘Η Μεταμόρφωση’ εκδόθηκε το 1915, σε μια Ευρώπη που βρισκόταν στη δίνη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και εν μέσω σημαντικών κοινωνικών μετασχηματισμών. Οι πόλεις βιομηχανοποιούνταν ραγδαία, η σύγχρονη ζωή γινόταν πιο απρόσωπη και οι παραδοσιακές κοινωνικές δομές κατέρρεαν. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Κάφκα δημιούργησε μια από τις πιο εντυπωσιακές υπαρξιακές ιστορίες της παγκόσμιας λογοτεχνίας για να απεικονίσει έναν κόσμο που στερείται νοήματος, δικαιοσύνης και ανθρωπιάς. Με την απλή του γλώσσα, παρασύρει τον αναγνώστη σε έναν εφιάλτη. Μέσα στους τοίχους ενός συνηθισμένου σπιτιού, ανατέμνει μια συνθήκη ανθρωπιάς, ενοχής και αποξένωσης που παρά τον σουρεαλισμό της εξακολουθεί να βρίσκει απήχηση σήμερα περισσότερο από ποτέ, προκαλώντας τον σύγχρονο αναγνώστη να κοιτάξει γύρω του και να αναγνωρίσει εκείνους που η αλλοτρίωση έχει καταστήσει αόρατους μέσα στο ίδιο τους το σπίτι.

Τα αποσπάσματα προέρχονται από την νέα έκδοση του βιβλίου από τις εκδόσεις ΔΩΜΑ σε ανανεωμένη μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου.

Το βιβλίο  του Φραντς Κάφκα ‘Η Μεταμόρφωση» συζητήθηκε στη Λέσχη Ανάγνωσης Passe Partout Reading  και αρκετές από τις θέσεις του πιο πάνω κειμένου προέρχονται από αυτή τη συζήτηση.